آموزش انشا نويسي در دوره راهنمايي

عطا كوسلي-بندرتركمن

توصيف وضعيت موجود و بيان مسئله :

انشا واژه اي كه همواره فكر مرا به خود مشغول مي كرد .آن وقت ها كه هنوز دانش آموز دوره ي ابتدايي بودم ،نمي توانستم انشاي خوبي بنويسم .تمام هم و غمم در ساعت انشا اين بود كه چه بنويسم تا هم معلم از آن راضي باشد و هم نزد بچه ها شرمنده نشوم . روزي از دبير پرسيدم : انشا چيست و چه طور نوشته مي شود ؟ دبير جواب داد : انشا ،انشائه ديگه ! آنچه مي نويسي . بعد هم گفت : خوب بنويس ،قلم خوردگي نباشه ،نقطه را بگذار ،حاشيه را رعايت كن و … پاسخ او مرا قانع نكرد .دلم مي خواست راه و روش نوشتن انشا را خوب ياد بگيرم تا حاصل فكر و زحمتم را در كلاس بخوانم ،نه اين كه مثل اكثر بچه ها والدينم زحمت نوشتن انشا را برايم بكشند و هنگام قرائت آن در كلاس از عهده ي تلفظ كلمات سخت عاجز بمانم و معلم باز هم بگويد : بهتر است زنگ انشا پدرتان را هم بياوريد .بنابراين از ديگران سؤال كردم اما راهنمايي هاي آنها نيز مرا به نتيجه نرساند . تا اين كه بعد از ده سال داستان نويسي فهميدم كه انشا چيست و چه طور نوشته مي شود . بعد خيالم راحت شد . و اما زماني كه به عنوان معلم انشا در كلاس سوم راهنمايي مدرسه ي عاشورا حضور يافتم ،پي بردم دانش آموزان هنوز با مشكلات و دغدغه هاي زيادي روبرو هستند . هر جلسه چند نفر پيدا مي شدند كه انشا ننوشته بودند ،بعضي هم از كتابي كپي كرده بودند ،انشاي برخي ديگر نيز از نوشته هاي دانش آموزان دوره ي ابتدايي هم ضعيف تر بود . اغلب آنها با اصول و فنون انشانويسي آشنا نبوده و حتي قادر نبودند يك صحنه يا منظره را توصيف كنند . هيچ يك از دانش آموزان كلاس فوق با مراحل شكل گيري انشا آشنا نبوده و بدون داشتن طرح و رعايت اصول انشا نويسي شروع به نوشتن مي كنند و ناگفته معلوم است كه بعد از نوشتن مقدمه هاي هميشگي كه آنرا حفظ نموده اند از ادامه ي راه عاجز هستند .

گردآوري اطلاعات (شواهد 1):

اين وضعيت براي من و دانش آموزان خوشايند نبود . تصميم گرفتم با استفاده از تجاربي كه در زمينه ي نويسندگي داشتم ،تغيير و تحولي دركلاس انشا ايجاد نمايم و باعث بهبود و تقويت انشا نويسي دانش آموزان شوم . به همين خاطر در يكي از جلسات انشا كه باز هم تعداي از دانش آموزان تكليف انشاي خود را آماده نكرده بودند و انشاي بعضي را والدينشان نوشته بودند ،تصميم گرفتم تا به آنها فن انشانويسي را بياموزم . لحظه اي به چهره ي تك تك آنها نگاه كردم و گفتم :بچه ها دوست داريد انشانويسي را خوب ياد بگيريد تا حاصل فكر و زحمت خودتان را بنويسيد ؟ با اشتياق جواب مثبت دادند . چند دقيقه اي به سكوت گذشت سپس گفتم : ابتدا مي خواهم نظرتان را در مورد عدم توانايي دانش آموزان در نوشتن انشا بيان كنيد به همين منظور به صورت خصوصي و با علاقه و صرف وقت كافي از تك تك دانش آموزان سؤال كردم . بعضي با اشتياق جواب دادند . برخي به فكر فرو رفتند و چند نفر هم با بي علاقگي جواب هاي متناقص دادند كه خلاصه ي پاسخ هاي آنها به شرح زير است :

معلم ها روش انشا نويسي را به ما آموزش نداده اند.

عدم توجه مسؤولين اعم از دبير ،مدير و مسؤولين رده بالا به درس انشا

نبودن كتاب مناسب كه راهنماي ما در نوشتن انشا باشد

شرايط آسان قبولي در درس انشا

استفاده از دبيران ناآشنا و غير متخصص

اغلب دبيران روش درست انشانويسي را نمي دانند

با اين كه احساس مي كردم پاسخ آنها صحيح است ولي براي اطمينان كافي و جمع آوري اطلاعات گسترده تصميم گرفتم تا از نظرات صاحب نظران و منابع موثق نيز براي يافتن راه حل مناسب استفاده كنم .

گردآوري اطلاعات (شواهد 1 ) :

براي اين كه اطلاعات جامع تري در مورد عدم توانايي دانش آموزان در زمينه ي انشا نويسي كسب نمايم ،تصميم گرفتم تا موضوع را با همكاران و دوستان نويسنده هم در ميان بگذارم به همين خاطر به محل كار و منزل آنها مراجعه و در خصوص عدم توانايي دانش آموزان در نوشتن انشا با آنها به بحث و تبادل نظر پرداخته نظريات سودمند و سازنده اي آنها را يادداشت كردم . پرسش نامه اي تنظيم نموده و بين همكاران توزيع كردم با جمع آوري پاسخ آنها به تدريج اطلاعات جامع و گسترده اي در خصوص معضلات انشانويسي در مدارس كسب كردم كه راه را براي انتخاب راه حل مناسب فراهم نمود .بعد از بحث و شور با همكاران ، صاحب نظران فن و مطالعه كتب متعدد ،اطلاعات حاصل مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت .نقايص و ضعف هاي تدريس انشا مشخص و راه كارهايي براي بهبود و تقويت انشانويسي دانش آموزان پيدا كردم .

خلاصه يافته هاي حاصل از تجزيه و تحليل اطلاعات به شرح زير است :

مسلط نبودن خود معلم به نوشتن انشا

عدم آموزش صحيح انشانويسي به دانش آموزان

عدم توجه جدي مسؤولين به اين درس

استفاده از دبيران غيرمتخصص

عدم آموزش انواع گونه هاي ادبي

عدم آگاهي معلمان از مراحل شكل گيري انشا

كمبود وقت براي تدريس

عدم وجود كتاب مناسب و مستقل

عدم وجود معيارهاي مناسب براي ارزشيابي

انتخاب راه حل موقتي :

بعد از تجزيه و تحليل اطلاعات و بحث و شور با صاحب نظران براساس شواهد موجود و جمع آوري اطلاعات گسترده از منابع مختلف راه كارهاي زيادي براي آموزش و تقويت انشانويسي دانش آموزان ارائه شد .تصميم گرفتم از ميان اين راه ها آموزش خاطره نويسي را انتخاب و اگر نتايج خوبي داشت ادامه دهم .براي شروع كار در اولين جلسه يكي از خاطرات خود را خواندم . دانش آموزان مشتاقانه گوش كردند در پايان مرا تشويق كردند انگار سال ها بودكه در انتظار چنين لحظه اي بودند تا دبيري بيايد و نوشته ي خود را بخواند تا در عمل با يكي از آفرينش هاي ادبي آشنا شوند سپس يكي از دانش آموزان خاطره خود را قرائت نمود و دانش آموزان ديگر نوشته ي او را نقد و بررسي كردند و من در پايان نظرات آنها را جمع آوري كرده و نقايص موجود را رفع كردم .چند جلسه بعد ،فراخوان مسابقه خاطره نويسي را در تابلو اعلانات مدرسه نصب كردم و جوايز را هم تعيين كردم . همه دوست داشتند در مسابقه شركت كنند . مدير مدرسه و همكاران رضايت خود را اعلام كردند و طي مراسمي به برگزيدگان مسابقه جوايزي اهدا شد به تدريج دانش آموزان در نوشتن مهارت پيدا كردند و ديگر اظهار ناتواني نمي كردند و روح اميد و نشاط در كلاس انشا پديد آمد .با اين كه از نوشته هاي دانش آموزان و رضايت مدير و همكاران معلوم بود كه تغيير و تحولي در آموزش انشا پديد آمده است ولي براي اين كه مشخص شود راه كار اجرا شده تا چه حد در آموزش مؤثر بوده است ، تصميم گرفتم درباره ي عملكرد خود اطلاعات عيني تري جمع آوري كنم به همين منظور ضمن هماهنگي با مدير راه هايي را براي اطلاع از نتايج كار پيش بيني كرديم

نظرخواهي كتبي از دانش آموزان و اوليا

مقايسه نمرات دانش آموزان در انشا

مقايسه نوشته هاي دانش آموزان قبل و بعد از آموزش

مقايسه نوشته هاي دانش آموزان كلاس فوق با كلاس هاي ديگر

شواهد جمع آوري شده ، نوشته هاي دانش آموزان ، نمرات آنها و رضايت اوليا و همكاران و مدير نشان داد كه راه پيشنهادي مؤثر و مفيد بوده است .

تجديد نظر در روش انجام شده :

با جمع آوري اطلاعات گسترده در مورد نتايج كار و با توجه به انتقادات و پيشنهادهاي سازنده ي همكاران تلاش كرديم تا بعضي از ضعف هاي موجود در اين روش را از بين ببريم . از گروه هاي آموزشي شهرستان ،استان و وزارت متبوع خواستيم تا درباره ي كار ما اظهار نظر نمايند. اغلب آنها از روش به كار گرفته شده اظهار رضايت كردند.

نتايج :

با اجراي اين روش دانش آموزان و همكاران با اصول انشا نويسي و مراحل شكل گيري آن آشنا شدند ووالدين دانش آموزان از پيشرفت كيفي فرزندان خود در درس انشا با ارسال نامه اظهار رضايت نمودند. با قرائت نوشته ي معلم و آثار نويسندگان بزرگ به رونق كلاس انشا افزوده شد دانش آموزان با فوايد انشانويسي آشنا شدند.

انواع انشا:

1-انشاي توصيفي

ساده ترين نوع انشاانشاي توصيفي است .دراين نوع انشادانش آموزچيزهايي راكه دراطراف خودمي بينديامي شنودويابه طريقي ازحواس مختلف خوددرك مي كندوصف وتعريف مي نمايد.

2-گزارش نويسي

3-انشاي نقلي: اين نوع انشادربيان سرگذشت انسان ياحيوان ياچيزي ديگرياست .

4-برگرداندن شعربه زبان ساده ونثرامروزي

5- انشاي تخيلي: اين انشا محصول ذهن وساخته وپرداخته اي افكاردانش آموزان است درحقيقت وصف وبيان صورت ذهني است كه اوبراي خودگمان كرده وغالباً اساس خارجي ندارد.

6-خلاصه نويسي

7-نامه نويسي

8-خاطره نويسي

9-انشاي تحقيقي يااستدلالي

موضوع اين نوع انشابحث وتحقيق درباره ي مسائل عقلي است ازقبيل مسائل تاريخي علمي اجتماعي وادبي و..

10-روزنامه ديواري

يك نوع انشاي گروهي«روزنامه ديواري است كه براي بروزاستعدادهاي گوناگون دانش آموزان درنويسندگي فرصت مناسبي است .

چه عواملي نبوغ فكري دانش آموزان رادرگفتارونوشتارتقويت مي كند؟

1-خانواده

خانواده اولين ومهمترين بسترتقويت نبوغ فكري دانش آموزان است طرزصحبت نوع تغذيه سلامت جسماني ورواني وآرامش خاطرخودداري ازسختيهاي فشاردرخانه تشويق وتنبيه نامناسب ،همه دررفتاردانش اموزان اثرمي گذارد.

2-مدرسه:

دانش آموزان درمدرسه احساس آزادي بيشتري براي بيان افكاروعقايدمي كنندبه وظايف خودآشنامي شوندودراين كانون باصفاتجربه به كسب مي كنند،بادوستان خودارتباط برقرارمي كنندوبرخورداحترام آميز،مديرومعلم و..درنوع رفتارآنهاتأثيرمي گذارد.

3-معلم

معلم بايدباايجادشرايط مناسب ومحيط مساعدبراي توسعه قوه ي كلام وپرورش مهارت نوشتاري شمابكوشد.دردرجه ي اول خودناطقي تواناباشد،درست وشيرين سخن بگويدوبنگاردوآنچه راكه مي گويدعمل كند.

4-اجتماع

جامعه ي اسلامي وظيفه داردكه ازطريق تماس دانش آموزان باكتابهاي گوناگون علمي وادبي شعله هاي علم رادروجودشان فروزان كندتابافرهنگ ارزشمنداسلامي آشناشوندونقش پيامبران بزرگ رادرزنده كردن تمدن اسلامي بفهمند.

5- كتاب

6- جمع آوري اطلاعات

دانش آموزان مي توانندازطريق گوناگون كسب اطلاعات كنندومهارت گفتارونوشتارشان راتقويت كنند.اين اطلاعات عبارتنداز: الف)آشنايي باقران وحفظ آيات وسوره هاي قرآن واحاديث پيامبران وامامان

ب)آشنايي بارسانه هاي گروهي مثل راديو، تلويزيون، مطبوعات .

7-خوددانش آموز
8-نقش تصاويردرنبوغ گفتارونوشتار

درآموزش نوين انشاديدن وبرداشت تصاويرنقش ارزشمندي درخلاقيت ذهن دانش آموزان درمهارت كلامي ونوشتاري دارد

دانش بامشاهده ي دقيق تصاويرمي تواننداحساسات دروني خودرادرقالب كلمات زيباودلنشين بيان كنند.اين تصاويرياقابل لمس وديدن هستندمثل باغ، كوه، جنگل، ...ياتصاويري كه دركتاب گنجانده شده است وآنهاتجسمي ازاين تصاويردرذهن خوددارند.

درپايان بايدبگويم كه انشادرسي است كه بانبوغ وخلاقيت سروكارداردوبه تمام دروس دانش آموزان مربوط مي شودونبايدازكنارآن به آساني عبوركرد.انشاخلاقيت مهارتي است ونقس معلم درشكوفايي خلاقيت دانش آموزان بسيارارزشمنداست ان شاءالله كه ساعت درس انشاراجدي بگيريم وباايجادنشاط وبازي باكلمات وداستان گويي ومأنوس كردن دانش آموزان باكتاب وكتابخواني كلاسي پربارداشته باشيم .

اميدواريم روزي فرارسدكه درهركلاسي ودرهرمدرسه اي ودرهرخانه اي شاهديك كتابخانه ي زيباودانش آموزان اديب باشيم

نویسنده :مریم رشیدی